xalepas-1Βόλτα με όραμα

Η εύκολη και γρήγορη πρόσβαση σε ασφαλή σημεία του νησιού δεν συνετέλεσε μόνο στην ανάπτυξη χωριών και οικισμών αλλά και στην ανάπτυξη ενός δικτύου μονών καθολικών και ορθόδοξων κατά τον 17ο και 18ο αιώνα.

Από αυτό το δίκτυο , μόνο η μονή του Κεχροβουνίου εξακολουθεί να παραμένει σε λειτουργία. Η μονή που έγινε ευρέως γνωστή με το όραμα της Πελαγίας συστάθηκε στις αρχές του 13ου αιώνα (με ησυχαστήρια ) ενώ η οργανωμένη μοναχική ζωή ξεκινά τον 15ο αιώνα. Βρίσκεται σε μικρή σχετικά απόσταση από το Εξώμβουργο. Πρόκειται για ένα μεγάλο κτιριακό συγκρότημα που έγινε γνωστό από την μοναχή Πελαγία , η οποία είδε το όραμα για την εύρεση της εικόνας της Μεγαλόχαρης. Μάλιστα διασώζεται το κελί όπου έζησε ενώ κοντά σε αυτό έχει ανεγερθεί ομώνυμος ναός. Στο Μουσείο λειτουργεί Μουσείο. Στο μοναστήρι βρίσκεται η επάργυρη εικόνα της Παναγίας που ανήκε στο πλοίο του Κανάρη.

Λίγο νοτιότερα ήταν η αντρική μονή της Παναγίας της Βάνης , η κατασκευή της οποίας χρονολογείται τον 16ο αιώνα και η οποία σήμερα έχει εγκαταλειφτεί.

Το 17ο αιώνα στην πόλη του κάστρου ιδρύθηκε η μονή των Ιησουιτών. Η μονή ήταν σε παρακείμενο χώρο . Το 1715 εγκαταστάθηκαν στον ναό της Αγ. Σοφίας ο οποίος μετονομάστηκε σε Ναό Αγ. Καρδιάς που σώζεται μέχρι και σήμερα και το 1834 , η μονή μεταφέρθηκε στα Λουτρά όπου αναγέρθηκε η εκκλησία του Αγ. Ιωσήφ καθώς και χώροι διαμονής, βιβλιοθήκη , αναγνωστήριο κ.α.

Αλλά και το τάγμα των Φραγκισκανών έκτισε στις αρχές του 18ου αιώνα την Μονή του Αγ. Φραγκίσκου στο Πεντάστρατο –σε απόσταση αναπνοής από το Κάστρο. Το 1743 ίδρυσαν παράρτημα στην πόλη της Χώρας . Πρόκειται για τον Αγ. Αντώνιο της Παδούης που βρίσκεται στην θέση Παλάδα η οποία ήταν το εμπορικό κέντρου του νησιού από την κατάκτηση από του ενετούς μέχρι το 1821. Σήμερα , ο χώρος της Μονής ανήκει στην καθολική εκκλησία της Ελλάδος αφού το τάγμα των φραγκισκανών εγκατέλειψε την Τήνο αμέσως μετά τον Β΄Παγκόσμιο πόλεμο.

Δυτικά , του Κάστρου και στο χωριό Λουτρά βρίσκεται μία ακόμα ιστορική μονή. Πρόκειται για την Μονή των Ουρσουλινών η κατασκευή της οποίας τοποθετείται στα μέσα του 19ου αιώνα.Το μοναστήρι ίδρυσε η κόρη του πάστορα της αγγλικής πρεσβείας στην Αθήνα . Οι κτιριακές εγκαταστάσεις της μονής φιλοξένησαν ένα ιδιωτικό εκπαιδευτήριο που πρόσφερε μόρφωση σε επίπεδο πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευση τόσο σε κορίτσια από την Τήνο αλλά και από την υπόλοιπη Ελλάδα και την αλλοδαπή. Το δημοτικό λειτούργησε μέχρι τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο ενώ το γυμνάσιο διέκοψε την λειτουργία του με την έναρξη του ελληνοιταλικού πολέμου.

Αντίθετα οι πιο γνωστές ορθόδοξες μονές λειτούργησαν την περιοχή της χώρας της Τήνου αλλά και της ευρύτερης περιφέρειας των Ιστερνίων και του Πύργου που ήταν μία σχετικά ασφαλής περιοχή του νησιού.

Πρόκειται για την Μονή της Αγ. Παρασκευής που οικοδομήθηκε περί τον 17ο αιώνα πλησίον της χώρας της Τήνου .Δυστυχώς τα κελιά των μοναχών έχουν κατεδαφιστεί. Η Μονής της Αγ. Τριάδας Γύρλας, βρίσκεται 2,5 χιλιόμετρα από την Χώρα και σύμφωνα με την παράδοση στην διάρκεια της Τουρκοκρατίας λειτουργούσε σχολείο από μοναχούς ανέγερση της οποία τοποθετείται την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Ο χρόνος ίδρυσης της είναι άγνωστος , αλλά το 1744 ο μοναχός Γρηγόριος την ανακαίνισε.

Η μονή της Καταπολιανής που βρίσκεται πλησίον του χωριού των Ιστερνίων οικοδομήθηκε στην διάρκεια της πρώτης δεκαετίας του 18ου αιώνα (1709. Σταμάτησε να είναι ενεργός στις αρχές του 20ου αιώνα αλλά γιορτάζει την 1η Σεπτεμβρίου.

Στο απέναντι βουνό και πλησίον του χωριού Μαρλά βρίσκεται η μονής της Κυρά Ξένης . Η κατασκευή και η έναρξη της λειτουργίας της τοποθετείται πριν το 17ο αιώνα και σταμάτησε να λειτουργεί το 1834. Κοντά στο χωριό Αγάπη , βρίσκεται η Βουρνιώτισα . Πιθανώς η εκκλησία οικοδομήθηκε τον 17ο αιώνα .

Σημαντικό μνημείο είναι και η Αγ. Ελεούσα του Εξωμβούργου , που εικάζεται ότι κατασκευάστηκε μεταξύ του 5ου και 7ου αιώνα. Εξαιρετικής τέχνης είναι το μαρμάρινο τέμπλο της. Άλλο μνημείο είναι η Παναγιά στο Βρυσί που βρίσκεται πλησίον του οικισμού του Αγ. Ρωμανού. Η εύρεση της εικόνα τοποθετείται τον 17ο αιώνα και εικάζεται ότι πρόκειται για έργο του 15ου αιώνα.

Όλο το νησί είναι διάσπαρτο με εκκλησίες και ξωκλήσια , ο συνολικός αριθμός ξεπερνά τους 750 (καθολικοί και ορθόδοξοι). Σημαντικά μνημεία είναι ο ναός της Μεγαλομάτας στον Κτικάδο, ο Ταξιάρχης και ο Αγ. Νικόλαος (ο ορθόδοξος και ο καθολικός) στη Χώρα, η Αγ. Αικατερίνη στον Κάμπο, ο μητροπολιτικός ναός της Παναγίας στην Ξυνάρα, ο Τίμιος Σταυρός στον Κτικάδο .

Περιήγηση στην Αγνωστη Τήνο

Ερειπωμένα χωριά, εγκαταλειμμένα μοναστήρια, γκρεμισμένα κάστρα, σπηλιές με θρύλους που τροφοδοτούν την λαϊκή φαντασία, μυστικές διαδρομές . Σκωτία, θα σκεφτείτε . Ναι όλα αυτά μπορείτε να τα βρείτε στην Σκωτία αλλά και δύο βήματα από το σπίτι σας. Που; Στην Τήνο. Όσο και αν ακούγεται υπερβολικό αυτό είναι το πρόσωπο της άλλης Τήνου . Αυτή, η άγνωστη στους πολλούς Τήνος , είναι στην πραγματικότητα ένα μουσείο , με τα εκθέματα του κρυμμένα στο «υπόγειο», προνόμιο κάποιων λίγων και ακόμα λιγότερων ειδικών.

Το νησί στις αρχές του 19ου αιώνα είχε περισσότερα από 60 χωριά. Από αυτά υπάρχουν σήμερα λίγο παραπάνω από τα μισά. Τα υπόλοιπα έχουν εγκαταλειφτεί τους τελευταίους δύο αιώνες και το μόνο που απομένει είναι , τα κουφάρια των σπιτιών -σε ορισμένα από αυτά ανέγγιχτα από το χρόνο- και θαμμένο κάτω από τα ερείπια κάποιο ξεχασμένο κουτάλι ή ένα μαγειρικό σκεύος.

Πιστεύετε ότι όλα αυτά είναι υπερβολές; Ε, όχι λοιπόν και για να πειστείτε δεν έχετε παρά να ακολουθήσετε πιστά τα σημάδια που θα σας δώσουμε για να διαπιστώσετε ότι στην ενδοχώρα της Τήνου κρύβονται «θησαυροί».

Ένα σχετικά καλοδιατηρημένο χωρίο που εγκαταλείφτηκε λίγο μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο είναι το Ισμαήλ . Βρίσκεται σε μία χαράδρα στο δρόμο προς το στενό της Άνδρου και δεν είναι ορατό από θαλάσσης. Οι κάτοικοι του στην πλειοψηφία τους μετακινήθηκαν προς το Πύργο αλλά και στα μικρότερα γειτονικά χωριά : τον Μαρλά και το Μαμάδο.

Ακολουθώντας τον καινούργιο δρόμο από τα Πλατειά προς την Αετοφωλιά ένας παρατηρητικός επισκέπτης ανακαλύπτει τα σημάδια μικρών οικισμών με πιο αναγνωρίσιμο αυτό της Κόρης τον Πύργο. Αν και υπάρχουν αναφορές για την μεσαιωνική του προέλευση κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά πότε χρονολογείται ο συγκεκριμένος οικισμός. Πρέπει να σημειωθεί ότι στην περιοχή αυτή , άγνωστη για τους περισσότερους, είχε αναπτυχθεί ένα δίκτυο τεσσάρων πύργων τα οποία ήλεγχαν την θαλάσσια κίνηση στις βορεινές παραλίες του νησιού.

Στην συντριπτική τους πλειοψηφία όμως , τα ερειπωμένα χωριά βρίσκονται σε ένα μεγάλο τετράγωνο που ξεκινά από την Περάστρα, ανεβαίνει προς τον Κάμπο, συνεχίζει στον Κτικάδο και στον Τριπόταμο και από κει μέσω Καρυάς ανεβαίνει το Εξώμβουργο και καταλήγει στον Φαλατάδο. Ακόμα και από την δημοσιά φαίνονται κάποια ερείπια που δεν είναι τίποτε άλλο παρά τα απομεινάρια χωριών που είχαν ακμάσει στο παρελθόν αλλά έπεσαν θύματα της μετανάστευσης είτε μέσα στην Τήνο είτε στην Αθήνα στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη. Τα μόνα κτίσματα που στέκουν καλοδιατηρημένα είναι οι εκκλησιές οι οποίες έχουν περάσει στην επίβλεψη ιδιωτών ή μεγαλύτερων ενοριών . Παράδειγμα; Η Αγία Φωτεινή στον Καλουμενάδο μία καταπληκτική βασιλική η οποία ανοίγει την είσοδο της λίγες φορές το χρόνο για να λειτουργηθεί.

Αν θέλετε να ανακαλύψτε αυτό το άγνωστο κομμάτι του νησιού , ξεκινήστε από το χωριό Κρόκος, δέκα λεπτά με τα πόδια ήταν το χωριό Λάζαρος .Κατηφορίστε προς την Καλλονή και περίπου δέκα λεπτά με τα πόδια ήταν το χωριό Μαστρομαρκάδος και ο Πάρλας. Απέναντι μετά την Αετοφωλιά ήταν η Κουναριά. Στο απέναντι βουνό ανηφορίζοντας προς την κατεύθυνση της πόλης θα δείτε μία ταμπέλα με τα ονόματα δύο χωριών. Το ένα από αυτά είναι τα Μοναστήρια , ένα ζωντανό χωριό από το οποίο έχει απομείνει σε καλή κατάσταση μόνο η εκκλησία. Στις όχθες του Μεγάλου Ποταμού της Αγάπης ήταν το ομώνυμο χωριό , Μεγάλος Ποταμός. Ανηφορίζετε πλέον το δρόμο προς την χώρα , περνάτε το χωριό Ξυνάρα και φθάνετε στην διασταύρωση που οδηγεί προς τα Έξω μέρη. Ακολουθήσετε την κατεύθυνση προς την χώρα . Εκεί κοντά στον Χατζηράδο ήταν ο Απεργάδος και ο Μοδενάδος. Συνεχίστε τον δρόμο προς το Κτικάδο και θα συναντήσετε το εγκαταλελειμμένο χωριό του Καλουμενάδου όπου τα τελευταία χρόνια έχουν αναπαλαιωθεί κάποια λιγοστά σπίτια. Ακολουθήστε το μονοπάτι προς το Τριπόταμο και θα βρεθείτε μπρος στα ερείπια του χωριού Σμουρδια. Το πιθανότερο είναι ότι οι κάτοικοί του στην διάρκεια του 19ου αιώνα μετακινήθηκαν προς τον Τριπόταμο και την Χώρα της Τήνου.

Στο νοητό άξονα των χωριών Τριποτάμου-Μουντάδου βρίσκονται δεκάδες εγκαταλελειμμένα χωριά. Κοντά στον οικισμό του Σμπειράδου ήταν το χωριό Ναζαδος και άνω του Τριποτάμου το χωριό Σγαλάδος. Μεταξύ του Μουντάδου και της Καρυάς ήταν τα χωριά Λεοντάδος, Κομνιάδος και Φιλιπάδος, ενώ απέναντι και πάνω από την Καρυά ήταν ο Μικράδος και ο Μαστρομαρκάδος. Ακολουθώντας την βορεινή διαδρομή θα βρεθείτε στο χωριό του Αλατώδους δυτικά του οποίου ήταν ο Καθολικάδος και ανατολικά ο Βλασσάδος.

Αν παρατηρήσετε προσεκτικά τον χάρτη του νησιού , θα διαπιστώσετε ότι όλα τα εγκαταλειμμένα χωριά «κυκλώνουν» το βραχώδη βράχο του Εξώμβουργου. Εκεί , βρίσκονταν από την αρχαιότητα μέχρι τα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας η «καρδιά» του νησιού. Η πόλη του Εξωμβούργου κτισμένη κοντά Κάστρο ήταν το διοικητικό και πολιτικό κέντρο του νησιού από το 1715 έως το 1740.

Οι τήνιοι εκμεταλλευόμενοι την φυσική θέση του έκτισαν οχυρωμένους χώρους , ήδη από τους μυκηναϊκούς χώρους. Από αυτό το κάστρο έχουν απομείνει μόνο ερείπια ενώ την ύπαρξη μίας ακμάζουσας πόλης την αποκαλύπτουν τα χαλάσματα μίας επιβλητικής κατοικίας- του διοικητή – αλλά και ισχυροί τείχη που ακολουθούν το δρόμο προς το Πεντόστρατο.

Παρόλα αυτά, τα ίχνη του τείχους είναι εμφανή και δίνουν μία ερμηνεία στο γιατί το κάστρο ή Μπούργκο ήταν ο ύστατος ελλαδικός χώρος που πέρασε στην οθωμανική κατοχή. Τα τείχη αρμονικά δεμένα με τον γρανίτη του βράχου ακολουθούν τη ροή του δίδοντας ακόμα και σήμερα στον επισκέπτη ένα συναίσθημα ελέγχου των βασικών θαλάσσιων δρόμων του Αιγαίου που θα ακολουθούσε κάθε επίδοξος εισβολέας . Από την κορυφή του κάστρου όπου σήμερα δεσπόζει ένα μεγάλος μαρμάρινος σταυρός οι υπερασπιστές του κάστρου μπορούσαν να ελέγξουν κάθε πλοίο που έρχονταν από το μπουγάζι της Μυκόνου , την Νάξο, την Πάρο και την Σίφνο αλλά και την Τζια. Από την ακμάζουσα πόλη του παρελθόντος έχουν απομείνει τρείς εκκλησίες , πηγάδια και στοές αλλά και μπόλικοι θρύλοι . Ένας από αυτούς έκανε λόγο για την ύπαρξη μίας σήραγγας που ξεκινούσε από εκεί και που διέσχιζε κάθετα το νησί για να καταλήξει στο σπήλαιο των Γαστριων που βρίσκεται στην παραλία των Κιονίων. Μάλιστα ο θρύλος έκανε λόγο για τρία χρυσά αγάλματα που τα είχαν κρύψει οι ενετοί και τα οποία δεν πρόλαβαν να πάρουν λόγω της αιφνιδιαστικής και απόλυτα αστυνομευόμενης αποχώρησης τους μετά τη συνθήκη παράδοσης με τους Οθωμανούς.